Lễ hội Tả Tài Phán là một trong những lễ hội đặc sắc, độc đáo của cộng đồng người Hoa tại Phú Vinh, Đồng Nai. Lễ hội thường diễn ra vào ba tháng cuối năm hoặc ba tháng đầu năm âm lịch, tùy theo điều kiện và nhu cầu của cộng đồng. Đây không chỉ là dịp để cầu an, cầu siêu mà còn là lễ tấn phong cấp bậc Đại Pháp Sư cho các thầy cúng chủ trì, thể hiện sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian, Đạo giáo và đời sống cộng đồng.
Lễ hội Tả Tài Phán là một trong những lễ hội đặc sắc, độc đáo của cộng đồng người Hoa tại Phú Vinh, Đồng Nai. Lễ hội thường diễn ra vào ba tháng cuối năm hoặc ba tháng đầu năm âm lịch, tùy theo điều kiện và nhu cầu của cộng đồng. Đây không chỉ là dịp để cầu an, cầu siêu mà còn là lễ tấn phong cấp bậc Đại Pháp Sư cho các thầy cúng chủ trì, thể hiện sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian, Đạo giáo và đời sống cộng đồng.
Hình: Các pháp sư chuẩn bị nghi lễ Tả Tài Phán
Khác với nhiều lễ hội truyền thống khác, Tả Tài Phán không có ngân sách cố định để tổ chức. Ban tổ chức thường kêu gọi sự đóng góp từ nhiều nguồn: thầy cúng muốn thăng cấp bậc, người dân trong cộng đồng, các mạnh thường quân và những ai quan tâm. Trước đây, lễ thường diễn ra trong những dịp thiên tai, dịch bệnh hoặc mất mùa, nhằm cầu mong mưa thuận gió hòa, giảm thiểu tai họa. Tuy nhiên, hiện nay, ngày tổ chức lễ không cố định mà phụ thuộc vào khả năng huy động tài chính, nhu cầu cầu an, cầu siêu của người dân và ý muốn của các thầy cúng.
Không gian tổ chức và kiến trúc lễ hội
Các khu vực người Hoa cư trú thường có miếu thờ Thổ Thần hoặc Quan Âm, nơi sinh hoạt tín ngưỡng cộng đồng. Đây chính là địa điểm diễn ra lễ Tả Tài Phán, với sự chuẩn bị kỹ lưỡng của toàn cộng đồng. Không gian miếu thờ được bố trí thành ba phần chính: cổng chào, khu vực cầu thí và gian thờ cúng chính.
Hình: Cổng vào lễ hội Tả Tài Phán
Cổng chào, hay còn gọi là cổng thành, là điểm đầu tiên khi bước vào lễ hội. Cổng được thiết kế ba cửa: cửa lớn chính giữa và hai cửa nhỏ hai bên, phía trên thường dựng lầu cao từ hai đến ba tầng, tạo cảm giác uy nghiêm và trang trọng. Cổng thường làm bằng tre, trang trí giấy màu rực rỡ và dán những câu chữ Hán ca tụng các giá trị tốt đẹp, đồng thời chào đón khách tham dự. Qua cổng, không gian nội thành được trang trí sặc sỡ với nhiều chi tiết màu sắc, tạo cảm giác vừa linh thiêng vừa tươi vui.
Khu vực cầu thí nằm cách cổng khoảng 10 m. Tại đây, hai bên tả hữu dựng cây nêu cầu thí do các gia chủ chuẩn bị. Trên các cây tre, tấm vải đỏ dài viết nội dung cầu tế, cùng những chiếc đèn treo cao. Hai hàng cây tre hướng về phía Chung Tổ Đường, nơi thờ cúng chính của lễ hội. Không gian giữa hàng tre và gian thờ được sử dụng để các thầy cúng hành lễ ngoài trời, đặt bàn thờ tế, dựng cây tre lớn, chuẩn bị vật tế sống như bò, heo, đồng thời dựng các đạo cụ dùng trong nghi lễ như cờ, đao giải.
Chung Tổ Đường cách cổng khoảng 30 – 33 m, gồm ba gian thờ:
- Gian giữa thờ tổ tiên, nơi đặt bài vị, chân nhang của những người tham dự, thí chủ và người đăng lĩnh.
- Gian phải, gọi là Võ đàn, thờ Ngọc Hoàng, các vị thần linh và võ tướng.
- Gian trái, gọi là Văn đàn, bài trí thờ Tam Bảo Phật.
Mỗi gian thờ được trang trí nhiều giấy màu sặc sỡ, long mão gắn lông công và hình ảnh liên quan đến các vị thần linh. Ba cửa chính ngang hàng dán nhiều câu chữ Hán ca tụng công đức, sự hiển linh và báo đáp. Các tấm vải đỏ từ hàng tre được nối với các gian thờ theo nội dung: cầu phúc nối Văn đàn, cầu thọ nối Võ đàn. Điều này tạo nên một sự kết nối giữa tín ngưỡng dân gian với nghi lễ Đạo giáo, đồng thời tăng tính linh thiêng và trang nghiêm cho lễ hội.
Hình: Những dải vải đỏ trang trí dọc hàng tre trong không gian lễ Tả Tài Phán
Nghi thức và hoạt động trong lễ hội
Lễ Tả Tài Phán là lễ hội truyền thống quy mô lớn, diễn ra nhiều ngày với sự tham gia của đông đảo cộng đồng. Nghi thức lễ hội là sự dung hợp giữa nhiều tín ngưỡng, nhưng Đạo giáo chiếm vai trò chủ đạo, do các pháp sư chủ trì. Các vị pháp sư thực hiện nghi lễ với sự hỗ trợ của các thầy cúng khác, kết hợp dàn kèn trống tạo nên âm thanh uy nghiêm, sống động.
Hình: Các pháp sư thực hiện nghi thức trong lễ Tả Tài Phán
Một trong những nghi thức đặc sắc là leo cột dao. Cột là cây gỗ lớn, bậc thang là những lưỡi dao sắc bén, các pháp sư trèo lên để thực hiện nghi lễ, biểu tượng cho lòng thành, sự dũng cảm và sức mạnh tâm linh. Ngoài ra, lễ hội còn có nghi thức cầu an, cầu phúc, cầu siêu cho các vong hồn và âm binh do Tổ Công Thần cai quản. Các vật phẩm tế thần thường là bò và heo khỏe mạnh, tượng trưng cho sự sung túc, may mắn và thịnh vượng.
Hình: Nghi thức leo cột dao của các thầy cúng trong lễ Tả Tài Phán
Trong suốt quá trình diễn ra lễ, các nghi thức được thực hiện theo trình tự nghiêm ngặt: từ cổng thành, khu vực cầu thí đến Chung Tổ Đường. Các bàn thờ ngoài trời, cây tre, vật tế sống và các đạo cụ được bố trí theo quy định, đảm bảo sự uy nghiêm, tôn trọng tín ngưỡng truyền thống và sự tham gia của cộng đồng. Lễ hội không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là dịp để gắn kết cộng đồng, tăng cường sự tham gia, đoàn kết của người dân xung quanh.
Ý nghĩa văn hóa và xã hội
Tả Tài Phán là lễ hội quan trọng của cộng đồng người Hoa chuyên canh nông nghiệp. Lễ hội thể hiện mong ước quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, bình an cho mỗi gia đình, đồng thời cầu siêu cho những linh hồn đã khuất. Các nghi lễ phong phú, sặc sỡ và uy nghiêm phản ánh sự giao thoa giữa nhiều tín ngưỡng: Đạo giáo, Phật giáo và tín ngưỡng dân gian.
Lễ hội còn mang giá trị nhân văn và cộng đồng. Số tiền quyên góp được dùng chi phí tổ chức, phần dư sẽ được mang đi làm từ thiện, hỗ trợ các hoàn cảnh khó khăn trong cộng đồng. Đây là minh chứng cho tinh thần đoàn kết, sẻ chia và truyền thống tương thân tương ái của cộng đồng người Hoa tại Đồng Nai.
Lễ hội trong đời sống hiện nay
Hiện nay, Tả Tài Phán không còn gói gọn trong những dịp thiên tai hay mất mùa mà trở thành lễ hội văn hóa truyền thống, được tổ chức theo nhu cầu cầu an, cầu siêu của cộng đồng và khả năng huy động tài chính. Việc tổ chức lễ hội dựa vào sự đóng góp của cộng đồng và các thầy cúng muốn thăng cấp bậc cho thấy tính linh hoạt và dân chủ trong quản lý lễ hội.
Sự kiện này không chỉ là dịp để người dân thực hiện nghi lễ tâm linh mà còn là cơ hội bảo tồn văn hóa truyền thống, giáo dục thế hệ trẻ về nguồn gốc, ý nghĩa lễ hội và sự đa dạng văn hóa của cộng đồng người Hoa tại Việt Nam. Mỗi nghi thức, từng vật phẩm tế thần, cột dao hay bài vị đều mang giá trị giáo dục về đạo đức, lòng thành, tinh thần đoàn kết và trách nhiệm cộng đồng.
Kết luận
Lễ Tả Tài Phán là một di sản văn hóa đặc sắc của cộng đồng người Hoa ở Đồng Nai, vừa mang giá trị tâm linh, vừa là biểu tượng văn hóa cộng đồng. Với quy mô tổ chức lớn, nghi lễ phong phú và ý nghĩa sâu sắc, lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng mà còn góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, tăng cường đoàn kết cộng đồng và giáo dục truyền thống cho các thế hệ trẻ. Đây là một nét văn hóa độc đáo, phản ánh sự giao thoa giữa tín ngưỡng, đời sống và tinh thần nhân văn của người Hoa tại vùng đất Phú Vinh.
Từ lễ hội này, có thể thấy giá trị văn hóa và xã hội sâu sắc, cho thấy mỗi nghi lễ truyền thống không chỉ là hình thức bên ngoài mà còn chứa đựng những thông điệp về đạo đức, tâm linh và mối quan hệ cộng đồng, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa và tinh thần của người dân Đồng Nai.
